بیان المراد؛ شرح فارسی بر اصول الفقه - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٦٥٥ - دنباله بحث

ليس هو المصطلح عليه باللّابشرط المقسمي فانّ لهم في (لا بشرط)- على هذا- ثلاثة اصطلاحات:

ترجمه:

دنباله بحث‌

مرحوم مصنّف مى‌فرمايند:

پس از ظاهر و واضح شدن مطالب مذكور اينك مى‌گوئيم:

اين ادّعاء صحيح نيست كه ماهيّت بما هى مقسم براى اعتبارات سه‌گانه گذشته مى‌باشد زيرا ماهيّت از دو حالت خارج نيست:

الف: آنكه بآن من حيث هى هى نظر شده بدون قياسش بامرى كه از ذات آن خارج است.

ب: آنكه بآن باعتبار امر خارج از ذاتش نظر شود.

در حالت اوّل آنرا ماهيّت مهمله خوانند و در حالت دوّم از سه اعتبار گذشته خالى نيست، بنابراين ملاحظه اوّل با تمام اعتبارات سه‌گانه مباين بوده و بايد آنرا قسيم آنها قرار داد لذا چگونه مى‌توان از آن بنام مقسم براى اعتبارات ثلاث ياد كرد و اين امر مسلّم و قطعى است كه شيئ مقسم براى اعتبارات و ملاحظات نقيضش نمى‌باشد زيرا همانطورى كه قبلا گفتيم ماهيّت من حيث هى معنايش بقياس غير ملاحظه نشده بلكه معناى آن من حيث الذّات در نظر گرفته مى‌شود در حاليكه اعتبارات سه‌گانه بقياس غير لحاظ و اعتبار مى‌شوند و پرواضح است كه بين ايندو لحاظ تباين بلكه تناقض مى‌باشد از اينرو نمى‌توان آنرا مقسم براى اعتبارات مذكور دانست.

از اين گذشته دليل ديگر بر اينكه ماهيّت مهمله را نمى‌توان مقسم براى اعتبارات سه‌گانه دانست اينستكه:

ماهيّت وقتى بقياس غير ملاحظه نشده بلكه من حيث هى هى در نظر گرفته شود اعتبار ذهنى بوده كه وجودش در وعاء و ظرف ذهن بنحو مستقلّ مى‌باشد لذا